Van Lissabon tot Leverkusen: voetbal kent clubs die keer op keer struikelen op het beslissende moment. Toeval? Of zit er meer achter de mythes die supportersscharen koesteren?
Het is 31 mei 1962 als Béla Guttmann, de Hongaarse trainer die Benfica net naar de tweede opeenvolgende Europacup I heeft geleid, het kantoor van clubpresident Maurício Vieira de Carvalho binnenloopt. Hij vraagt om een salarisverhoging. Die wordt hem geweigerd. Guttmann vertrekt woedend en spreekt woorden uit die de Portugese club nog altijd achtervolgen: “Geen enkele Europese trofee zal Benfica de komende honderd jaar meer winnen.”
Sindsdien verloor Benfica acht Europese finales. De meest recente: de Europa League-finale van 2014 tegen Sevilla, op strafschoppen. In Lissabon houden supporters de stand nauwlettend bij. Nog 38 jaar te gaan. De vloek van Guttmann is uitgegroeid tot de meest hardnekkige mythe in het Europese clubvoetbal.
De anatomie van een sportvloek
Sportpsycholoog Geir Jordet, verbonden aan de Norwegian School of Sport Sciences, onderzocht jarenlang waarom bepaalde clubs systematisch falen in cruciale momenten. “Het gaat niet om bovennatuurlijke krachten,” zegt hij. “Maar om collectief geheugen en de psychologische last van verwachtingen. Als spelers, supporters en zelfs bestuurders ervan overtuigd zijn dat er een vloek rust op hun club, gaat dat onbewust invloed uitoefenen op gedrag.”
Bayer Leverkusen kende dat mechanisme als geen ander. Tussen 1997 en 2002 eindigde de Duitse club vijf keer als tweede: twee keer in de Bundesliga, twee keer in de DFB-Pokal, één keer in de Champions League. In 2002 culmineerde het in een seizoen waarin Leverkusen op drie fronten zilver pakte. De bijnaam Neverkusen was geboren.
“Het werd een self-fulfilling prophecy,” verklaart sportjournalist Raphael Honigstein, die jarenlang over de Bundesliga schreef. “Spelers gingen met lood in de schoenen cruciale wedstrijden in. De media bombardeerden hen met vragen over de vloek. Bestuurders verdedigden zich voortdurend. Dat creëert een toxische cocktail van twijfel.”
Pas vorig seizoen, toen trainer Xabi Alonso de club ongeslagen naar de dubbel leidde, leek Leverkusen definitief verlost van het Neverkusen-etiket. Alsof er inderdaad een betovering was verbroken.
Het gewicht van geschiedenis
Bij Atlético Madrid had de eeuwige schaduw van stadsgenoot Real Madrid een vergelijkbaar effect. El Pupas – de pechvogel – werd de club genoemd na een reeks dramatische nederlagen. Twee Champions League-finales verloren tegen Real, in 2014 en 2016. Beide keren na een voorsprong. Beide keren hartverscheurend.
“In Madrid is het verschil tussen winnen en verliezen het verschil tussen eeuwige roem en vergetelheid,” zegt de Spaanse voetbalhistoricus Jimmy Burns. “Voor Atlético gold jarenlang dat geschiedenis zich eindeloos herhaalde. Dat creëert een mentaliteit van gelatenheid.”
Toch toont Atlético ook aan dat vloeken doorbroken kunnen worden. Onder Diego Simeone won de club in 2012 de Europa League en in 2014 eindelijk weer eens de Spaanse landstitel – voor het eerst in achttien jaar. De transformatie was minder mystiek dan psychologisch: Simeone installeerde een nieuwe club-identiteit, gebaseerd op veerkracht in plaats van slachtofferschap.
De economische realiteit achter de mythe
Critici wijzen erop dat veel vermeende vloeken simpelweg het resultaat zijn van structurele tekortkomingen. Schalke 04, dat sinds 1958 geen landskampioenschap meer won, kampte decennialang met financiële mismanagement. Olympique Marseille raakte na het omkoopschandaal van 1993 verwikkeld in juridische problemen die de sportieve ontwikkeling jarenlang lamlegden.
“We romantiseren graag,” zegt econoom Stefan Szymanski van de University of Michigan, gespecialiseerd in sporteconomie. “Maar vaak is het geen vloek maar gewoon slecht bestuur, onvoldoende investeringen of pech met blessures op cruciale momenten. Het menselijk brein zoekt naar patronen en verhalen waar soms gewoon geen patroon is.”
Toch blijven supporters – en zelfs sommige spelers – geloven. Benfica-aanvoerder Nicolás Otamendi liet in 2023 in een interview weten: “Je kunt het negeren, maar iedereen hier voelt de geschiedenis.” De club heeft in de loop der jaren meerdere pogingen ondernomen om de vloek ritueel te breken, van het uitnodigen van Guttmanns nabestaanden tot speciale ceremonies in het stadion.
De kracht van verhalen
Misschien is de waarheid genuanceerder: vloeken bestaan omdat voetbal draait om verhalen. Ze geven betekenis aan teleurstelling, transformeren nederlagen in epische narratieven en maken winst, wanneer die eindelijk komt, des te zoeter.
“Sport heeft mythes nodig,” concludeert cultuurwetenschapper Grant Farred van Cornell University. “Ze verbinden generaties supporters, creëren continuïteit en geven zin aan het anders zinloze lijden van je club steunen die maar niet wint. De vloek is geen probleem – de vloek is het verhaal.”
Tot die tijd tellen ze in Lissabon de jaren. Nog 38 te gaan.